Strona główna
GeoŚląsk
Geośląsk - Geostanowiska
GeoŚląsk - linki
GeoPolska
GeoŚwiat
O serwisie
Mapa serwisu
 

GeoŚląsk :: Rzeźba krasowa

Autor: Renata DULIAS*

Najwcześniej „wyłoniła się” z morza górnokredowego północna część województwa, dlatego jej rzeźba jest najstarsza - od ponad 65 milionów lat jest modelowana przez różne czynniki egzogeniczne, ze zmienną w czasie intensywnością. Obszar wyżynny zbudowany jest głównie ze skał węglanowych – wapieni, dolomitów i margli - stąd dominującą rolę w kształtowaniu rzeźby mają procesy krasowe. Szczególnie intensywnie zachodziły one w paleogenie i neogenie, w warunkach wilgotnego i ciepłego (tropikalnego i subtropikalnego) klimatu.

Procesy krasowe wspomagane procesami erozyjnymi i denudacyjnymi prowadziły do stopniowego obniżania powierzchni lądu i nadania mu charakterystycznych rysów. Powstała lekko falista powierzchnia zrównania, „podziurawiona” lejami i kotłami krasowymi, a ponad tą powierzchnię wystają najróżniejszych kształtów ostańcowe skałki wapienne (munadnoki), z licznymi jaskiniami i formami krasu powierzchniowego. Istnieją dwa poglądy na wiek opisanej powierzchni zrównania – bardziej rozpowszechniony jest pogląd o jej paleogeńskim założeniu, ale coraz częściej przypisuje się jej wiek neogeński i plejstoceński.
 
Formy krasowe są różnych rozmiarów. Do największych (makroform) zaliczane są monadnoki (= góry świadki, ostańce denudacyjne) i polja. Te pierwsze to wielkie, skaliste wzgórza o kopiastym lub stożkowym kształcie, które współcześnie tworzą się m.in. na Kubie, w południowych Chinach, Wietnamie, Indonezji, gdzie są nazywane mogotami. Na Wyżynie Częstochowskiej za formy tego typu uważa się wzgórza zamkowe w Ogrodzieńcu i Olsztynie, a także Górę Zborów koło Kroczyc. Formy te reprezentują tzw. kras kopalny, kształtowany w ciepłym i wilgotnym klimacie paleogenu i neogenu.
 
Polja to na ogół płaskie obniżenia wyścielone osadami rzecznymi i otoczone skałami wapiennymi. Dnem polja przepływa rzeka, która wypływa z wywierzyska i ginie w ponorze. Na Wyżynie są to formy rzadkie - jako przykład podawane jest zniszczone polje w Kroczycach.

Do mniejszych form krasu powierzchniowego zaliczane są leje krasowe i skałki. Leje krasowe to najczęściej małe okrągłe formy wklęsłe o średnicy i głębokości kilku metrów. W północnej części Wyżyny Częstochowskiej np. w okolicach Srocka i Kusiąt, lejki krasowe są reprodukowane w czwartorzędowych osadach polodowcowych. Na Wyżynie Śląskiej leje krasowe są w dużym stopniu lub całkowicie wypełnione materiałem zwietrzelinowym, dlatego mimo dużych rozmiarów (do 30 m głębokości i 100 m średnicy), są słabo zauważalne w terenie.

Najbardziej charakterystycznym elementem rzeźby wyżyny krasowej są tzw. skałki, powszechne na wierzchowinie, ale występujące też na stokach dolin. Przybierają one oryginalne kształty maczug, iglic, wież, baszt i murów. Powstają one w wyniku współdziałania procesów wietrzenia chemicznego i fizycznego. Skałki zbudowane są z bardzo odpornych wapieni skalistych, dlatego mają charakter twardzielców - form, które właśnie ze względu na dużą odporność budującego je materiału oparły się zniszczeniu. Głównym budulcem wapieni skalistych były biohermy – kopulaste budowle węglanowe tworzące się na dnie płytkiego morza jurajaskiego, przypominające współczesne rafy, utworzone ze szkieletów obumarłych gąbek i sinic. Cechą wapieni skalistych, poza wielką odpornością, jest brak widocznego warstwowania. Skałki szczególnie licznie występują w okolicach Kroczyc, Olsztyna, Złotego Potoku, Ryczowa, a ich wysokości sięgają nieraz kilkudziesięciu metrów. Powierzchnie skałek naznaczone są drobnymi formami krasowymi typu ospy i żłobków krasowych.

Pomiędzy biohermami powstawały wapienie płytowe, zdecydowanie mniej odporne na niszczenie, o widocznym warstwowaniu i zawierające liczne skamieniałości: amonitów, belemnitów i małży. Skały te budują łagodne, faliste wzniesienia. Trzeci typ wapieni nosi nazwę uławiconych, odznaczających się zawartością licznych buł krzemiennych.

Wynikiem współdziałania procesów krasowych i fluwialnych (rzecznych) są doliny krasowe – ich wyróżniającą cechą są częściowo skaliste zbocza i wąskie dna. Przykładem może być dolina Wiercicy, której początek dają obfite wywierzyska krasowe w Złotym Potoku (źródła Zygmunta i Elżbiety), ale po kilku kilometrach, we wsi Ponik, przepływ zanika i pojawia się dopiero po kolejnych kilku kilometrach biegu doliny.

Jaskinie krasowe są liczne, ale raczej niewielkich rozmiarów. Najdłuższą jaskinią położoną w granicach województwa śląskiego, a zarazem najdłuższą na całej Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej jest niedawno odkryta i nie udostępniona turystom Jaskinia Wierna w dolinie Wiercicy – ma ona 1027 m długości. Długie są także Jaskinia Brzozowa (645 m) i Szachownica I w Krzemiennej Górze (600 m) na Wyżynie Wieluńskiej. Najgłębsze jaskinie znajdują się na Wyżynie Częstochowskiej – Studnisko w Sokolich Górach (75,5 m) oraz Piętrowa Szczelina w okolicach Niegowej (45 m). Największe systemy jaskiniowe rozwijały się w obrębie wapieni skalistych oraz na ich kontakcie z wapieniami płytowymi. Biorąc pod uwagę ich różne położenie hipsometryczne oraz wiek kopalnej fauny, licznie znajdowanej w namuliskach jaskiń, ich rozwój trwał przez cały paleogen, neogen oraz czwartorzęd. Szata naciekowa jaskiń (stalaktyty, stalagmity, polewy) została w znacznym stopniu zniszczone przez turystów i podczas eksploatacji szpatu (krystalicznego kalcytu). Przeważają formy martwe, obecnie nie powiększające się.

Podziemne systemy krasowe zawsze nawiązują do dolin rzecznych, dlatego obecnie jaskinie tworzą się właśnie w poziomie den dolin, a śladem dawnego przepływu rzek w jaskiniach są suche korytarze w skałkach i ich charakterystyczne wyloty - tzw. okienniki. Najbardziej znanym jest Okiennik Wielki w Skarżycach.

* Renata DULIAS jest pracownikiem Katedry Geografii Fizycznej Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego.

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie tych plików. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności.
 
geoSILESIA    geoPARK    geoRÓŻNORODNOŚĆ    geoSTANOWISKO    geoTURYSTYKA    geoPARK    geoDIVERSITY    geoSITES    geoTOURISM    geoSILESIA