Strona główna
GeoŚląsk
Geośląsk - Geostanowiska
GeoŚląsk - linki
GeoPolska
GeoŚwiat
O serwisie
Mapa serwisu
 

GeoŚląsk :: Rzeźba krawędziowa i zrębowa

Autor: Renata DULIAS*

Północna część województwa śląskiego w sensie budowy geologicznej jest monokliną. Monoklina ta powstała w wskutek alpejskich ruchów tektonicznych, na przełomie kredy i paleogenu. Warstwy skalne, wieku triasowego, jurajskiego i kredowego, nachylone są pod katem 4 - 7° ku północnemu wschodowi. Na obszarach o takiej budowie skały podłoża dochodzą do powierzchni ziemi ukośnie. Jeżeli ponadto różnią się one odpornością to procesy niszczące działają selektywnie - w skałach mało odpornych (szybciej niszczonych) powstają obniżenia, a wychodnie skał odpornych tworzą progi strukturalne – inaczej zwane kuestami. Taka rzeźba nazywana jest krawędziową.

Na obszarze Wyżyny Śląsko-Krakowskiej występują 4 progi strukturalne – ich nazwy geomorfologiczne pochodzą od wieku budujących je skał i nie pokrywają się z nazwami geograficznymi. Są to, wymieniając z południowego-zachodu na północny-wschód: Próg Środkowotriasowy (Garb Tarnogórski i Garb Ząbkowicki), Próg Górnotriasowy (Próg Woźnicki), Próg Środkowojurajski (Próg Herbski) oraz Próg Górnojurajski (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska). Im dalej na północny-wschód tym progi zbudowane są z coraz młodszych skał. Skałami progotwórczymi są wapienie, dolomity i piaskowce. Najbardziej wyrazistymi progami są kuesty: środkowotriasowa i górnojurajska. Wysokość tej drugiej dochodzi do 100 m.

Niszczone czoła kuest cofając się nierównomiernie pozostawiły na swym przedpolu tzw. góry świadki (ostańce). Formy te świadczą o dawnym zasięgu progów. Na przedpolu Progu Środkowotriasowego takimi ostańcami są Góra Św. Doroty i Góra Gołonoska, a na przedpolu Progu Górnojurajskiego – Jasna Góra w Częstochowie i ostańce w Niegowonicach, Wysokiej i Rokitnie Szlacheckim.

Między progami, w skałach mało odpornych na niszczenie, głównie w iłowcach, mułowcach i marglach powstawały rozległe obniżenia subsekwentne (równoległe do biegu warstw), wykorzystywane przez rzeki - Małą Panew, Liswartę i Wartę. Nazwy obniżeń pochodzą od nazw wymienionych rzek. W plejstocenie w obniżeniach tych zostały złożone osady polodowcowe i rzeczne o znacznej miąższości.

Obszar położony na południe od monokliny śląsko-krakowskiej jest bardzo silnie potrzaskany uskokami, wzdłuż których jedne części zapadały się, a inne ulegały wyniesieniu. Rozwinęła się tu rzeźba zrębowa. Powstały pagóry, garby i płaskowyże zrębowe np. Pagóry Imielińskie, Garb Mikołowski, Płaskowyż Murckowski, przedzielone rowami tektonicznymi i kotlinami zapadliskowymi np. Rowem Kłodnicy czy Kotliną Mlecznej. Wzgórza zrębowe mają wysokości względne rzędu kilkudziesięciu metrów i zbudowane są ze skał karbońskich, z czapą utworów triasowych. Obniżenia tektoniczne wypełnione są natomiast osadami mioceńskimi i czwartorzędowymi znacznej miąższości. Największe kotliny – Oświęcimska na wschodzie i Raciborska na zachodzie województwa, to ślad mioceńskiego morza, które powstało na przedpolu fałdujących się Karpat, w rowie przedgórskim zwanym zapadliskiem przedkarpackim. Morze to funkcjonowało w okresie między 18 - 11 milionów lat temu i pozostawiło po sobie miąższe osady ilasto-piaszczyste, z warstwami gipsów i soli oraz liczną fauną: małży, ślimaków i otwornic.

* Renata DULIAS jest pracownikiem Katedry Geografii Fizycznej Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego.

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie tych plików. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności.
 
geoSILESIA    geoPARK    geoRÓŻNORODNOŚĆ    geoSTANOWISKO    geoTURYSTYKA    geoPARK    geoDIVERSITY    geoSITES    geoTOURISM    geoSILESIA