Strona główna
GeoŚląsk
Geośląsk - Geostanowiska
GeoŚląsk - linki
GeoPolska
GeoŚwiat
O serwisie
Mapa serwisu
 

Rzeźba terenu :: Doliny rzeczne

Autor: Renata DULIAS*

Współczesna sieć dolin rzecznych, na przeważającym obszarze województwa śląskiego kształtowała się na powierzchni związanej z lądolodem odry. Nie wszystkie rzeki odgrzebały swe stare zasypane koryta – na niektórych odcinkach zmieniły bieg i po usunięciu luźnego materiału czwartorzędowego, nie mogąc już zmienić koryta, rozcinały skalne podłoże. W ten sposób powstały liczne przełomy epigenetyczne np. Czarnej Przemszy w Będzinie, czy Białej Przemszy między Okradzionowem a Sławkowem. Podczas zlodowacenia odry powstał także przełom Warty w Mstowie koło Częstochowy. Jest to przełom epigenetyczno-przelewowy. Lądolód odry zatamował swobodny, odpływ Warty na północny-zachód, co spowodowało utworzenie się dużego jeziora zaporowego w okolicach Częstochowy i Poraja. Po spiętrzeniu wód przelały się one w kierunku wschodnim przez okryty luźnym materiałem polodowcowym próg górnojurajski. Dopiero po uprzątnięciu tego materiału rzeka zaczęła rozcinać podłoże skalne i utworzyła przełom epigenetyczny. W podobny sposób podczas kolejnego zlodowacenia – warty, powstał przełom Liswarty pod Krzepicami.

Typowe przełomy strukturalne wykształciła dolina Soły w Beskidach na odcinkach: od Kotliny Rajczy do Milówki oraz przez Beskid Mały. Powyżej i poniżej przełomów dolina wycięta jest w skałach mało odpornych, natomiast na odcinkach przełomowych - w obrębie utworów o dużej odporności.

Doliny górskie mają strome zbocza, duży spadek oraz dna z licznymi odsypami, zbudowanymi z otoczaków karpackich skał fliszowych. W podłużnych profilach dolin często występują progi skalne założone na odpornych skałach – przykładem może być próg wodospadu w Sopotni Wielkiej. Jest to największy wodospad w Beskidach o wysokości 10-12 m. Woda potoku płynie po powierzchni warstwy piaskowca magurskiego zapadającej pod kątem około 40°. U podnóża wodospadu znajduje się głęboki do 5 m kocioł eworsyjny, a poniżej głęboki rynna skalna powstały podczas erozji wstecznej rzeki.

Doliny rzek wyżynnych wykształcone są głównie w obrębie osadów czwartorzędowych, dlatego jedynie w odcinkach przełomowych, na zboczach, odsłania się skalne podłoże. Wzdłuż większych rzek, głównie Wisły, Odry i Warty występują równiny terasowe. Wyższe terasy, które wznoszą się od kilku do kilkunastu metrów nad poziom współczesnych koryt, powstały podczas ostatniego zlodowacenia, w warunkach wzmożonej akumulacji rzek roztokowych. Koryta takich rzek były silnie rozgałęzione i zajmowały na ogół całą szerokość doliny. Pod koniec plejstocenu i w holocenie, w wyniku zmian klimatycznych i rozwoju bujnej roślinności, rzeki w procesie meandrowania, zaczęły erodować i modelować współczesne dna dolin. Naturalne koryta większości rzek (Rudy, Małej Panwi, Warty, Odry) mają typowy charakter meandrowy, to znaczy kręty. Duże starorzecza (odcięte, nieczynne koryta), typowe dla rzek meandrujących, występują powszechnie w dolinie Wisły i Odry.

Na obszarach krasowych Wyżyny Częstochowskiej doliny rzeczne są nieliczne, za to powszechne są suche dolinki zwane wodącymi, gdyż prowadzą one wody jedynie po ulewnych deszczach i podczas roztopów.

* Renata DULIAS jest pracownikiem Katedry Geografii Fizycznej Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego.

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie tych plików. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności.
 
geoSILESIA    geoPARK    geoRÓŻNORODNOŚĆ    geoSTANOWISKO    geoTURYSTYKA    geoPARK    geoDIVERSITY    geoSITES    geoTOURISM    geoSILESIA