Strona główna
GeoŚląsk
Geośląsk - Geostanowiska
GeoŚląsk - linki
GeoPolska
GeoŚwiat
O serwisie
Mapa serwisu
 

GeoŚląsk :: Rzeźba antropogeniczna

Autor: Renata DULIAS*

Województwo śląskie jest obszarem o silnie zdegradowanym środowisku przyrodniczym, do czego przyczyniła się przede wszystkim intensywna eksploatacja i przeróbka bogactw naturalnych, rozwój przemysłu i transportu oraz urbanizacja. Niekorzystne zmiany w środowisku geograficznym dotyczą wszystkich jego elementów i wyrażone są przez przeobrażenia rzeźby, zanieczyszczenie atmosfery, zmiany stosunków wodnych, degradację gleb i szaty roślinnej oraz obniżenie zdrowotności mieszkańców. Degradacja środowiska jest największa w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym i Rybnickim Okręgu Węglowym, na pozostałym obszarze, w północnej i południowej części województwa stan środowiska przyrodniczego jest zadawalający.

Do najbardziej zauważalnych skutków antropopresji należą przeobrażenia rzeźby. Najstarszymi formami związanymi z odkrywkową eksploatacją surowców są warpie, czyli średniowieczne i późniejsze wyrobiska po eksploatacji rud srebra, ołowiu i żelaza. Są to niewielkie, najczęściej stożkowate doły i szybiki o głębokości do 3 m i średnicy do 5 m. Setki warpii występują m.in. na wzniesieniach w okolicach Tarnowskich Gór i Bytomia, które w XVI wieku należały do największych ośrodków górnictwa kruszcowego w Europie.

Dużymi formami antropogenicznymi są kamieniołomy, w których surowce pozyskiwano, a miejscami pozyskuje się nadal, metodą odkrywkową. W wyżynnej części województwa śląskiego są to kamieniołomy wapieni, dolomitów i margli (np. w Siewierzu i Rudnikach), natomiast na pogórzu i w górach – piaskowców i wapieni (np. w okolicach Cieszyna i Wisły). Formy wklęsłe powstałe po odkrywkowej eksploatacji lessów, glin i iłów polodowcowych, a także przedczwartorzędowych skał ilastych nazywane są gliniankami. Nie są to formy głębokie – mają najczęściej kilka, kilkanaście metrów głębokości, ale za to są dość rozległe. Liczne glinianki iłów jurajskich znajdują się np. w okolicach Częstochowy. Przykładem wyrobiska, w którym eksploatuje się pokład triasowych iłów kamionkowych jest Patoka w gminie Ciasna. W okolicach Gliwic, Rybnika i Wodzisławia Śląskiego dość częste są natomiast glinianki iłów mioceńskich i glin czwartorzędowych.

Dużymi formami antropogenicznymi są piaskownie i żwirownie. Zajmują powierzchnię kilku, kilkunastu km², przy głębokości przekraczającej 10 m. Eksploatuje się w nich przede wszystkim piaski podsadzkowe dla kopalń. W województwie śląskim największe piaskownie to „Maczki-Bór” w Sosnowcu i „Kuźnica Warężyńska” w Dąbrowie Górniczej. W Sosnowcu eksploatacja prowadzona jest od 1952 r. w obrębie pokładu o grubości około 30 m. Zasoby piasku oceniane są na około 9 mln m³. Duże żwirownie znajdują się w dolinach Odry i Wisły np. „Buków” i „Kaniów”. Istnieją ponadto dziesiątki małych, drobnych piaskowni, w których, najczęściej nielegalnie, wydobywa się piasek na lokalne potrzeby budowlane. Niektóre stare piaskownie zostały zasypane odpadami górniczymi np. w Przezchlebiu, inne wypełnione wodą np. wyrobiska Pogoria I i III w Dąbrowie Górniczej.

Największe zmiany w rzeźbie powoduje podziemna eksploatacja kopalin. Celem wydobycia węgla kamiennego (a do niedawna także rud cynku i ołowiu) drąży się głęboko pod ziemią dziesiątki chodników i komór. Po zakończeniu eksploatacji stropy korytarzy ulegają zawaleniu wskutek ciśnienia nadległych warstw, najczęściej o miąższości kilkuset metrów. W konsekwencji powierzchnia terenu obniża się i powstają łagodne, rozległe obniżenia terenu zwane nieckami osiadania. W zagłębieniach tych często powstają zalewiska, albo wskutek gromadzenia się wód opadowych albo wskutek przecięcia poziomu wodonośnego. Osiadanie terenu powoduje duże szkody w budownictwie i infrastrukturze technicznej – drogach, gazociągach, wodociągach, ciągach kanalizacyjnych, telefonicznych i innych. Liczne, głębokie niecki osiadania występują w Rybnickim Okręgu Węglowym w okolicach Pszowa, Radlina, Chwałowic, Knurowa, Jastrzębia Zdroju, a także na terenie tzw. niecki bytomskiej np. w okolicy Bytomia, Radzionkowa, Piekar Śląskich, gdzie nałożyły się wpływy eksploatacji węgla kamiennego i rud cynkowo – ołowiowych. Niecki osiadania mają na ogół głębokości rzędu kilku - kilkunastu metrów, ale w niektórych miejscach powyżej 20 m. Z powodu osiadania terenu wiele rzek musiało zostać obwałowanych na długich odcinkach, by woda rzeczna nie rozlała się na osiadające po obu stronach koryta tereny.

Jeżeli eksploatacja podziemna prowadzona jest na mniejszych głębokościach to na powierzchni terenu powstają pęknięcia, szczeliny, progi, zapadliska i leje. Formy te tworzą się w sposób nagły i gwałtowny. Na obszarach intensywnej eksploatacji górniczej wiele obiektów, szczególnie domów uległo z tego powodu spękaniu, a nawet zawaleniu. Większość z nich zabezpieczana jest przed zniszczeniem specjalnymi kotwami. Szczególnie dużo jest ich w okolicach Piekar Śląskich.

Na Górnym Śląsku w ciągu około 200 lat zgromadzono blisko 2 miliardy ton odpadów. Każdego roku 40% wszystkich odpadów krajowych powstaje właśnie w województwie śląskim. Głównym producentem odpadów są kopalnie węgla kamiennego (około 80 %), następnie elektrownie, huty żelaza i stali oraz zakłady metalurgiczne. Z wydobyciem węgla wiąże się powstawanie ogromnej ilości odpadów - średnio na 1 tonę węgla przypada 400 kg odpadów. Jedynie 20% z nich wraca na dół do kopalni, reszta składowana jest na zwałowiskach (hałdach) lub jest wykorzystywana do niwelacji terenów. Zwałowiska kopalniane zbudowane są z łupków, piaskowców oraz przerostów i odpadów z sortowni i płuczek. W przeszłości hałdy były sypane w pobliżu kopalń i zakładów przemysłowych na kształt wysokich stożków lub gór stołowych, natomiast obecnie tworzy się głównie zwałowiska centralne, na których składuje się odpady z kilku kopalń, najczęściej w jakimś zagłębieniu terenu, w celu jego wyrównania. Nadal jednak około 60% zwałowisk odpadów przemysłowych to zwałowiska nadpoziomowe. Duże hałdy stożkowe występują w Rybnickim Okręgu Węglowym.

Część starych zwałowisk jest już porośnięta roślinnością, częściowo rozebrana lub zrekultywowana, ale wiele obecnie użytkowanych form zajmuje znaczne powierzchnie i ma duże wysokości, sięgające nawet 90 m. Wiele zwałowisk jest nadal czynnych termicznie, w tym największe w Polsce i jedno z największych w Europie – zwałowisko KWK „Bolesław Śmiały” w Łaziskach Górnych.

Pozostałością głęboko prowadzonej eksploatacji rud żelaza są stożkowe zwały odpadów o wysokości kilkadziesiąt metrów. Przykładem może być zwałowisko w Rudnikach koło Zawiercia czy liczne formy tego typu w okolicach Częstochowy. Z hutnictwem żelaza, cynku i ołowiu związane są hałdy zbudowane z żużli wielkopiecowych i kotłowych oraz popiołów. Ich ilość jest znaczna, gdyż przy produkcji np. 1 tony stali surowej wytwarza się 1,3 tony odpadów. Materiał budujący hałdy hutnicze jest zazwyczaj zbity i twardy, gdyż rozżarzony żużel wylewany jest na warstwy żużlu już zastygłego. Na zwałowiskach gromadzone są także odpady związane z energetyką hutniczą. Popioły z elektrowni stwarzają wiele problemów rekultywacyjnych, m.in. ze względu na wtórne pylenie.

Zwałowiska występują głównie w GOP, ROW, w okolicach Zawiercia i Częstochowy. Wpływają negatywnie na pobliskie wody i gleby, powodując ich zasolenie, zakwaszenie, zanieczyszczenie metalami ciężkimi, a poprzez dymienie pogarszając warunki mikroklimatyczne. Na terenie województwa jest 61 składowisk odpadów niebezpiecznych, w tym 17 czynnych. Najwięcej takich odpadów wytwarzają: Kombinat Koksochemiczny „Zabrze”, Huta Cynku „Miasteczko Śląskie”, Huta „Częstochowa” z koksownią, Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice”. Jednak największym zagrożeniem dla środowiska jest nieczynne składowisko Zakładów Chemicznych „Tarnowskie Góry”.

Ważnym problemem ekologicznym województwa śląskiego są wysypiska odpadów komunalnych, gdyż poza odpadami z gospodarstw domowych i usługowych trafiają na nie odpady niebezpieczne np. chemikalia stosowane w rolnictwie, kleje, lakiery, zużyte akumulatory, farmaceutyki, padlina i inne. Ilość odpadów komunalnych produkowanych w województwie jest trudna do oszacowania, gdyż wywozem śmieci objęta jest jedynie część ludności, i znaczna ilość odpadów trafia na wysypiska dzikie. Problem segregacji śmieci nadal nie jest rozwiązany.

Na terenie województwa jest około 50 składowisk odpadów komunalnych, na których nagromadzono, szacunkowo, około 35 mln ton odpadów. Niewiele ponad 2% z nich objętych jest kompostowaniem - w Katowicach, Żywcu i Zabrzu. Wysypiska oddziałują negatywnie na wszystkie elementy środowiska. Ich wpływ na powietrze obejmuje emisje organizmów chorobotwórczych i pasożytniczych, emisję gazów i odorów oraz pylenie. Rozkład substancji organicznej zawartej w odpadach komunalnych prowadzi do powstania gazu wysypiskowego, zawierającego szereg rakotwórczych węglowodorów aromatycznych. Wysypiska odpadów komunalnych należą też do bardzo uciążliwych obiektów pod względem zapachowym. Do szczególnie dużego zanieczyszczenia powietrza dochodzi podczas pożaru wysypiska, kiedy to spaleniu ulegają nagromadzone na nim różnorodne tworzywa sztuczne powodując wydzielenie bardzo toksycznych dioksyn, chlorowodoru, związków fluoru, tlenku węgla i innych substancji trujących.

Wielkim problemem ekologicznym na obszarze województwa śląskiego są dzikie wysypiska śmieci, zwłaszcza na terenach podmiejskich i wiejskich. Większość wyrobisk – piaskowni, kamieniołomów i glinianek, a także przydrożne rowy, terasy rzeczne, skarpy potoków, zagajniki i obrzeża lasów są stale zaśmiecane odpadami z gospodarstw domowych, rolniczymi a także przemysłowymi. Na dzikich wysypiskach można znaleźć wszystko – pralki, telewizory, opony, padlinę, garnki, farby, oleje, tekstylia, cement, pestycydy itp. Stanowią one poważne zagrożenia, zwłaszcza dla jakości wód i gleby.

Tereny o silnie przekształconej rzeźbie coraz częściej poddawane są rekultywacji. Przykładem prawidłowego jej przeprowadzenia jest Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku powstały na granicy Chorzowa, Katowic i Siemianowic. Dawny „księżycowy” krajobraz pełen hałd i nieużytków poprzemysłowych został zamieniony w ładny park o powierzchni ponad 600 ha i z licznymi atrakcjami (m.in. ZOO, Wesołe Miasteczko, Planetarium).

* Renata DULIAS jest pracownikiem Katedry Geografii Fizycznej Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego.

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie tych plików. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności.
 
geoSILESIA    geoPARK    geoRÓŻNORODNOŚĆ    geoSTANOWISKO    geoTURYSTYKA    geoPARK    geoDIVERSITY    geoSITES    geoTOURISM    geoSILESIA