Strona główna
GeoŚląsk
Geośląsk - Geostanowiska
GeoŚląsk - linki
GeoPolska
GeoŚwiat
O serwisie
Mapa serwisu
 

GeoŚląsk :: Podprowincja Zewnętrzne Karpaty Zachodnie

Autor: Renata DULIAS*

  W województwie śląskim wg Kondrackiego (2002) do podprowincji Zewnętrzne Karpaty Zachodnie (513), położonej na południe od podprowincji  Północne Podkarpacie (512), należą fragmenty dwóch makroregionów: Pogórze Zachodniobeskidzkie i Beskidy Zachodnie.

513.3 Pogórze Zachodniobeskidzkie

W granicach województwa śląskiego położona jest zachodnia część Pogórza Zachodniobeskidzkiego - mezoregion zwany Pogórzem Śląskim (513.32). Ciągnie się ono na przedpolu Beskidów pasem o szerokości od 5 do 15 km, od zachodnich po wschodnie granice województwa. Zbudowane jest z mało odpornych łupków z nielicznymi wkładkami twardszych wapieni i piaskowców. Skały te zaliczane są do najstarszej geologicznie i najdalej na północ wysuniętej płaszczowiny cieszyńskiej oraz jednostek – podśląskiej i zewnętrznej. Lokalnie występują skały wulkaniczne – cieszynity, niekiedy budujące izolowane wzniesienia np. w okolicach Puńcowa.

Mała odporność skał podłoża zadecydowała o istotnym, w stosunku do Beskidów, obniżeniu wysokości bezwzględnych - Pogórze Śląskie wznosi się na wysokość 500 - 550 m n.p.m. w części południowej do około 300 m n.p.m. na północy. Lokalnie, na południu wznoszą się wyższe wzgórza twardzielcowe. Zewnętrzny próg opadający ku kotlinom – Ostrawskiej i Oświęcimskiej jest mało wyraźny, natomiast granica południowa, z Beskidami jest bardzo ostra - wyznacza ja wysoki na 500 - 800 m próg denudacyjny. Wierzchowiny pogórza są rozległe i płaskie. Rozcinające je doliny Olzy, Wisły, Białej i Soły są dość szerokie, ale mają stosunkowo strome zbocza, ich głębokości nie przekraczają jednak 50 m.

Południkowo przebiegające doliny rzeczne dzielą pogórze na mniejsze części zwane działami - Dział Cieszyński, Dział Bielski, Dział Pisarzowicki i Dział Andrychowski. Wyróżnia się też małą Kotlinę Ustronia wypełnioną osadami stożków napływowych Wisły i jej dopływów. Wychodnie starszego podłoża są nieliczne ze względu ich przykrycie żwirami karpackimi i osadami polodowcowymi. Przez Pogórze Śląskie przebiega linia maksymalnego zasięgu zlodowacenia Sanu. Rzeźbę Pogórza można określić jako falistą równinę o długich wypukło - wklęsłych stokach, ponad którą lokalnie wznoszą się wyższe wzgórza. Miejscami, na obszarach z pokrywą utworów lessopodobnych występują wąwozy.

Klimat Pogórza Śląskiego jest ciepły i łagodny z dużą ilością opadów – około 900 mm rocznie. Z pierwotnych lasów liściastych ostało się niewiele, gdyż obszar pogórza został bardzo wcześnie wylesiony w celach rolniczych i osadniczych. Największym miastem jest Bielsko-Biała, położone są tu też Cieszyn i Skoczów.

513.4-5 Beskidy Zachodnie

W województwie śląskim znajdują się następujące mezoregiony Beskidów Zachodnich: Beskid Śląski, Beskid Mały, Beskid Makowski, Beskid Żywiecki i Kotlina Żywiecka.

Polska część Beskidu Śląskiego (513.45) w całości leży w granicach województwa śląskiego. Tworzą go południkowe pasma górskie: Czantorii i Stożka oraz Klimczoka i Baraniej Góry, rozdzielone doliną Wisły. Do Beskidu Śląskiego zalicza się też Bramę Koniakowską - niewysokie wierchy u źródeł Olzy, Czadeczki i dopływów Soły, przez które przebiega europejski dział wodny. Najwyższymi szczytami są Skrzyczne (1257 m n.p.m.), Barania Góra (1220 m) i tylko one wznoszą się powyżej regla dolnego. Z innych wysokich szczytów należy wymienić Klimczok (1119 m), Wielką Czantorię (995), Kiczory (989) i Stożek (980). Na stokach Baraniej Góry znajdują się źródła Wisły.

Beskid Śląski to młode góry systemu alpejskiego, zbudowane z fliszu - naprzemianległych łupków i piaskowców, głównie godulskich i istebniańskich, a na południu także magurskich. Skały zapadają monoklinalnie ku południowi pod kątem 5 - 30°. Góry te charakteryzują się stromymi, często skalistymi zboczami (25 - 45°), łagodnymi wierzchowinami i głęboko wciętymi (400 - 600 m, miejscami więcej), ale wąskimi dolinami (Wisły, Brennicy, Bystrej). Liczne potoki i strumienie płyną po kamienistym podłożu, urozmaiconym niewielkimi progami i wodospadami. W miejscach, gdzie łączą się większe potoki powstały kotliny śródgórskie np. kotlina Wisły czy Brennicy. Wierzchowiny posiadają wyraźne spłaszczenia na wysokości około 800 m n.p.m., ponad którymi piętrzą się o 300 - 400 m wyższe kopulaste wzniesienia. Skałki – bloki skalne na kształt baszt, grzybów i złomisk są stosunkowo rzadkie. Do najciekawszych jaskiń osuwiskowych należą Jaskinia w Trzech Kopcach, Lodowa i Malinowska. Procesy osuwania zachodzą zwłaszcza na stokach południowych. Obszarem szczególnie podatnym na osuwanie jest wymieniona wyżej Brama Koniakowska, zbudowana ze stromo zapadające ku południowi kompleksów mało odpornych łupków z wkładkami odpornych piaskowców.

Beskid Śląski porośnięty jest borami świerkowymi. Pierwotne mieszane lasy bukowo-jodłowe regla dolnego zostały wycięte i są rzadko spotykane. Klimat Beskidu Śląskiego odznacza się dużą ilością opadów atmosferycznych, przekraczającą 1000 mm rocznie. Jest to obszar bardzo dobrze zagospodarowany pod względem turystycznym. Głównymi miejscowościami są Wisła i Szczyrk.

W granicach województwa śląskiego położona jest większa część Beskidu Małego (513.47). Pod względem geologicznym stanowi on przedłużenie Beskidu Śląskiego, od którego oddzielony jest, założoną na uskoku, szeroką na kilka kilometrów Bramą Wilkowicką. Beskid Mały zbudowany jest głównie z piaskowców godulskich, jego grzbiety są wąskie, a lokalnie, na wychodniach bardziej odpornych ławic, skaliste. Większe skałki związane są z wychodniami piaskowców istebniańskich - występują np. na Łamanej Skale, Gibasowym Groniu, czy Zakocierzu. Zwarte, równoleżnikowe pasmo Beskidu Małego jest przedzielone na dwie nierówne części prawie prostolinijnym przełomem Soły o długości około 10 km i szerokości 120 - 900 m, grupę Magurki i grupę Madohorej. Wybudowano tu dwie zapory – w Czańcu i Porąbce.

Największymi wzniesieniami są Czupel (933 m n.p.m.) i Łamana Skała (Madohora, 929 m). Wysokości względne są duże, gdyż dochodzą do 500 m. Poza Sołą głównymi rzekami są Wielka Puszcza, Dolina Kocierska i Ponikiewka. W Beskidzie Małym, którego budowa geologiczna sprzyja powstawaniu osuwisk występują jaskinie osuwiskowe np. Czarne Działy. Natomiast Jaskinia Komonieckiego, jedna z największych w Beskidach, ma genezę erozyjno-wietrzeniową. Beskid Mały porośnięty jest znacznymi kompleksami leśnymi, ale wsie i pola uprawne wkraczają dolinami wysoko w głąb gór.

Do województwa śląskiego należy zachodnia część Beskidu Makowskiego (513.48) nazywanego też Średnim. Od położonego na północ Beskidu Małego oddzielony jest doliną Łękawki (Bramą Ślemieńską), od zachodu graniczy z Kotliną Żywiecką, a od południa z Beskidem Żywieckim. Obszar ten zbudowany jest głównie z piaskowców magurskich z przewarstwieniami mniej odpornych łupków. Częścią Beskidu Makowskiego jest Brama Krzeszowska obejmująca równoległe izolowane grzbiety rozcięte dolinkami o głębokości około 100 m. Inwersyjne pasma Czeretnika (766 m n.p.m.), Lasku (871 m n.p.m.) i Soliska (848 m n.p.m.) zbudowane są z piaskowców magurskich, natomiast w obrębie wąskich stref zbudowanych z łupków powstały obniżenia dolinne. W południowej części Beskidu Średniego, u ujścia Sopotni i Pewlicy do Koszarawy, znajduje się Kotlina Jeleśni. Beskid Makowski jest dość gęsto zaludnionym obszarem rolniczym.

Beskid Żywiecki (513.51) nazywany też Wysokim położony jest w najbardziej na południe wysuniętej części województwa śląskiego. Jego granią, będącą jednocześnie granicą państwową ze Słowacją biegnie europejski dział wodny. W granicach województwa położona jest grupa: Wielkiej Raczy (1234 m n.p.m.) i Pilska (1557 m n.p.m.).

Beskid Żywiecki zbudowany jest z piaskowców magurskich – najodporniejszych piaskowców w Beskidach. Tworzą one płaskie nasunięcia i fałdy, bardziej stromo ułożone jedynie w strefie brzeżnej. Stoki pasm górskich rozcinają głębokie V-kształtne dolinki o stromych zboczach. Grupa Wielkiej Raczy ma widlasty układ i jest rozcięta dopływami górnej Soły – Rycerką Wielką i Małą oraz Ujsołą z Danielką, Cichą i Glinką. Grupa Pilska obejmuje, oprócz kopuły Pilska, grzbiet Lipowskiej – Romanki (1324, 1366 m n.p.m.). Na osuwiskowych stokach Pilska niektórzy doszukują się śladów istnienia lodowczyków. Wśród większych dolin rozcinających pasmo Pilska na głębokość 400 – 650 m należy wymienić Złatną, Żabnicę, Sopotnię Małą i Wielką oraz Krzyżówkę.

Najwyższe szczyty Beskidu Żywieckiego mają dobrze wyrażone dwa piętra roślinne: regla dolnego do wysokości około 1150 m n.p.m. z lasami jodłowo-bukowymi i regla górnego do około 1360 m n.p.m. z lasami świerkowymi. Piętro subalpejskie z kosodrzewiną występuje na Pilsku. Na Wielkiej Raczy brak jest regla górnego – górną granicę lasu stanowią skarłowaciałe buki. Większa część Beskidu Żywieckiego należy do parku krajobrazowego o takiej samej nazwie.

Kotlina Żywiecka (513.46) tworzy trójkątne obniżenie o długości do 20 km, otoczone ze wszystkich stron górami, wzniesionymi ponad jej dno (360 – 500 m n.p.m.) na wysokość 500 – 900 m. Na północy, poprzez szeroką Bramę Wilkowicką, kotlina przechodzi w Pogórze Śląskie. W sensie geologiczno-geomorfologicznym obszar ten jest częścią Obniżenia Jabłonkowskiego, założonego na granicy jednostki śląskiej i magurskiej, na skałach o małej odporności. Skały te zostały usunięte przez rzeki – Sołę, Koszarawę, Żylicę i Łękawkę i w miejscu dawnego wypiętrzenia powstała rozległa kotlina. Występuje tu więc typowe odwrócenie (inwersja) rzeźby. Niszczenie podłoża ułatwiały też liczne podłużne i poprzeczne uskoki. Jest to zatem kotlina inwersyjna o założeniach tektonicznych.

Przez kotlinę centralnie przepływa Soła, na której wybudowano zaporę w Tresnej – powstał wówczas wielki zbiornik zwany Jeziorem Żywieckim. Największym i jedynym miastem jest Żywiec, położony u ujścia Koszarawy do Soły. Kotlina Żywiecka jest terenem gwałtowych powodzi i akumulacji rzecznej, co wiąże się z dużymi spadkami rzek spływających z gór. Urodzajne gleby brunatne i korzystniejsze niż w górach warunki klimatyczne sprzyjały osadnictwu i rolnictwu, dlatego region ten od dawna jest bezleśny.

* Renata DULIAS jest pracownikiem Katedry Geografii Fizycznej Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego.

 Zestawił: Ryszard CHYBIORZ | Data dodania: sierpień 2009  | Data aktualizacji: 01sierpnia 2010
Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie tych plików. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności.
 
geoSILESIA    geoPARK    geoRÓŻNORODNOŚĆ    geoSTANOWISKO    geoTURYSTYKA    geoPARK    geoDIVERSITY    geoSITES    geoTOURISM    geoSILESIA