Strona główna
GeoŚląsk
Geośląsk - Geostanowiska
GeoŚląsk - linki
GeoPolska
GeoŚwiat
O serwisie
Mapa serwisu
 

Cieszynity, pikryty i syenity

Autor : Roman WŁODYKA1

Cieszyńska prowincja magmowa zajmuje obszar ok. 1500 km2, o szerokości 15-25 km przy rozciągłości ok. 120 km, od Hranic na Morawach po Bielsko-Białą w Polsce. Główną formą występowania skał magmowych na terenie Polski (Śląska Cieszyńskiego) są żyły pokładowe (sille), których miąższość waha się w dość szerokim przedziale od 0.2 do 30m. W polskiej części cieszyńskiej prowincji magmowej sille występują w zdecydowanej większości w łupkach cieszyńskich górnych (ok. 70 % wystąpień). Tylko w jednym przypadku stwierdzono ich obecność w warstwach grodziskich (łupkach wierzowskich). Występowanie żył niezgodnych (dajek) jest bardzo rzadkie. Zostały one opisane z kamieniołomu Goruszce koło Grodźca oraz w rejonie Skoczowa i Starego Bielska. Przejawy wulkanizmu podmorskiego są rzadko spotykane na terenie Śląska Cieszyńskiego. Zostały one opisane z Puńcowa (brekcje lawowe, lawy poduszkowe, tufy lapillowe i popiołowe), Zamarski k. Cieszyna (tuf popiołowy), Hałcnowa k. Bielska (wkładki skał wulkanoklastyczno-osadowych) oraz Świętoszówki (migdałowce). Limburgity opisano z molasowych utworów mioceńskich Bacharowic.

Wulkanizm ekstensyjny w basenie cieszyńskim miał prawdopodobnie polifazowy charakter. Czas jego trwania mógł rozciągać się od walanżynu po barem/apt (kreda dolna) i był związany z powstawaniem systemu izolowanych, pionowych szczelin, które tworzyły się w osiowych partiach basenu śląskiego. Kulminacja aktywności wulkanicznej w tym zbiorniku nastąpiła w okresie barrem-apt, kiedy był on w pełni rozwiniętym basenem o głębokości rzędu 3000-4000 m.
 
Do głównych rodzajów skał występujących na terenie Śląska Cieszyńskiego należą cieszynity, pikryty i pikrocieszynity. Termin "cieszynit" wprowadził Hohenegger (1861), jako określenie wszystkich rodzajów skał magmowych występujących we fliszu karpackim Śląska i Moraw. Tschermak (1866), dla skał bogatych w oliwin wprowadził określenie pikryt, zachowując nazwę cieszynit dla ich bezoliwinowych, gruboziarnistych odmian. Rosenbush (1887) zdefiniował cieszynity, jako odmiany teralitów i esseksytów zawierających analcym.

Cieszynity to mezotypowe skały, których punkty projekcyjne mieszczą się na polach 13 i 14 diagramu QAPF, tj. teralitów i esseksytów, stanowiąc ich odmiany, w których głównym skalenoidem jest pierwotny nefelin oraz sodalit. Cieszynity spotykane na terenie Śląska Cieszyńskiego i Moraw są pozbawione oliwinu; jedynie w brzeżnych partiach silli spotyka się niewielkie udziały fenokryształów tego minerału. W pionowych profilach silli cieszynitów obserwuje się ciągłe zmiany strukturalne oraz proporcji udziałów składników jasnych i maficznych, które mogą stać się podstawą do wydzielenia ich odmian. Generalnie wskaźnik ich barwy zawiera się w przedziale 30-80 %; terminem cieszynity maficzne (klinopiroksenowe) określane są ich odmiany o M > 60 %. Bazując na relacjach skaleni możemy wyróżnić cieszynity teralitowe (plag. > sk. alkal.), cieszynity esseksytowe (plag. > sk. alkal., nefelin) i monzonitowe (sk. alkal. > plag., nefelin). W cieszynitach teralitowych udział Ca-piroksenu (subkrzemowy diopsyd) dominuje nad amfibolem (kaersutyt), z kolei w odmianach monzonitowych nad biotytem. Udział faz uwodnionych w obu powyższych cieszynitach jest niższy od 20 % obj.
 
Pikryty to skały ultramaficzne pozbawione składników jasnych, gdzie minerałami dominującymi są oliwiny (20-50 % obj.), flogopit, amfibole, pirokseny (> 20 %), Cr-spinele (> 3%), apatyt (> 2 %), perowskit (1.2 % obj.) (sill pikrytu z Międzyrzecza Górnego). Cechą charakterystyczną pikrytów cieszyńskich jest duży udział faz uwodnionych (< 20 % obj.), co w skrajnym przypadku prowadzi do składów glimmerytów (pikryty wybitnie wzbogacone w flogopit).

Pikrocieszynity to skały melanokratyczne, zawierające niższe ilości oliwinu (> 15 % obj.). Oprócz amfiboli (> 15 %), flogopitu (> 25 %), piroksenów (> 40 %), Ti-magnetytu (> 6 %) i apatytu (> 2.3 %) pojawiają się skalenie, których udział nie przekracza 20-30 % obj.

Patrz także » Galeria zdjęć
 
 

Mapa geologiczna Karpat śląskich, praca zbiorowa J. Burtanówna, K. Konior, Książkiewicz (1937); wychodnie skał cieszynitowych oznaczone są kolorem czerwonym.
 
1/ Roman WŁODYKA jest pracownikiem Katedry Geochemii, Mineralogii i Petrografii Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego w Sosnowcu
 
 
  • GRABOWSKI J. i in. 2004: Nowe dane o wieku skał cieszynitowych (Karpaty zewnętrzne, jednostka śląska) — rezultaty datowań metodą K-Ar. Przegląd Geologiczny, vol. 52, nr 1: 40-46.
  • WŁODYKA R., 2010: Ewolucja składu mineralnego skał cieszyńskiej prowincji magmowej. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. 
Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie tych plików. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności.
 
geoSILESIA    geoPARK    geoRÓŻNORODNOŚĆ    geoSTANOWISKO    geoTURYSTYKA    geoPARK    geoDIVERSITY    geoSITES    geoTOURISM    geoSILESIA