Strona główna
GeoŚląsk
Geośląsk - Geostanowiska
GeoŚląsk - linki
GeoPolska
GeoŚwiat
O serwisie
Mapa serwisu
 

GeoŚląsk :: Kamienie w architekturze i rzeźbie Gliwice - opis

Autor: Małgorzata LABUS /1  

Strona przedstawia obiekty Gliwic, które w całości lub części zbudowane są z skał osadowych, magmowych lub metamorficznych.

 Figura Matki Boskiej w elewacji ratusza
 

Lokalizacja:
Rynek, wschodnia elewacja ratusza; 50°17'37.89", 18°39'56.59"

Opis: Materiał, z którego wykonana jest figura to, podobnie jak w przypadku kolumny maryjnej z Raciborza, miejscowy piaskowiec (tzw. „piaskowiec śląski”), pochodzący prawdopodobnie z Orzesza. Jest to skała barwy kremowo-żółtej, składająca się głównie z okruchów kwarcu i niewielkich ilości okruchów skaleni, muskowitu, a także skał (magmowych i metamorficznych).

Obecny budynek ratusza pochodzi z XV wieku. Na południowo-wschodniej elewacji ratusza znajduje się XVIII-wieczna rzeźba Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej (Immaculata). Na podstawie podobieństwa do elementów kolumny maryjnej w Raciborzu, za autora tej rzeźby uważany jest Johann Melchior Österreich. Figura Madonny stoi na globie oplecionym przez węża, w otoczeniu dwu aniołków (putt).

Źródła i dodatkowe informacje:
Gorzelik J., 2002 Górnośląski arsztat Johanna Melchiora i Antona Österreichów, Rocznik Muzeum w Gliwicach, t.XVII: 95-137.
Labus M., 2003: Niszczenie kamiennych elementów architektonicznych na Górnym Śląsku pod wpływem zanieczyszczenia atmosferycznego na przykładzie figury z elewacji ratusza w Gliwicach, Zesz. Nauk. Polit. Śl., s. Górnictwo, z. 256: 149-154.
 
 Figura św. Jana Nepomucena
Więcej zdjęć »

Lokalizacja:
ul. Mikołowska, przed kościołem p.w. Świętej Trójcy; N 50°17'29.54", E 18°40'04.36"

Opis: Figura św. Jana Nepomucena wykonana jest z górnokarbońskiego piaskowca, pochodzącego z okolic Orzesza (tzw. „śląskiego piaskowca”). Figura była polichromowana, ale obecnie, po odczyszczeniu i konserwacji materiał kamienny jest wyeksponowany.

Rozpowszechniony na Górnym Śląsku kult św. Jana Nepomucena przyczynił się do wzniesienia wielu barokowych figur z jego podobizną. W Gliwicach figura św. Jana Nepomucena, pochodząca z 1794 roku, znajduje się przed kościołem p.w. Świętej Trójcy (kościół katolików obrządku ormiańskiego). Jej autorem, podobnie jak figury Neptuna z gliwickiej fontanny, jest Johannes Nitsche z Opawy. Rzeźba ta zlokalizowana była pierwotnie przy moście nad Ostropką, ale prawdopodobnie ze względu na zagrożenie powodziowe została przeniesiona w 1927 roku na obecne miejsce. Po lewej stronie usytuowany jest kamienny krzyż Męki Pańskiej, pochodzący z pierwszej połowy XIX wieku, ufundowany przez gliwicką rodzinę Ledwochów. Kościół i obie figury, ze względu na ich wartości historyczne i kulturowe zostały w 1960 roku wpisane do rejestru zabytków województwa.

Źródła i dodatkowe informacje:
Chojecka E., Gorzelik J., Kozina I., Szczypka-Gwiazda B., 2004: Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, Muzeum Śląskie, Katowice.
Gorzelik J., 2005: Zapomniany rzeźbiarz górnośląski Johannes Nitsche i jego prace w kamieniu, Rocznik Muzeum w Gliwicach, t.XVIII: 95-137.
 
 Fontanna z Neptunem
 
Lokalizacja: w
zachodniej części rynku; N 50°17'38.76", E 18°39'55.51"

Opis: W prostokątnym basenie, na cokole umieszczona jest rzeźba Neptuna na wielorybie (według niektórych źródeł na delfinie). Rada miejska powierzyła w 1791 roku budowę fontanny inspektorowi budowlanemu Ilgnerowi z Raciborza. Piaskowiec, z którego zbudowany jest basen i rzeźba Neptuna pochodzi z kamieniołomu w Orzeszu, skąd sprowadzono go dopiero w 1794 roku.

Wykonanie rzeźby zlecono Johannesowi Nitsche z Opawy. Rzeźbiarz ten był również autorem figury św. Jana Nepomucena w Gliwicach, a także, zleconych przez hrabiego von Gaschin, figur w kaplicy św. Weroniki na Górze św. Anny i płyty nagrobkowej nad drzwiami kaplicy św. Marii Magdaleny na Górze św. Anny. Inne kamienne rzeźby autorstwa Nitschego powstały w Karniowie i Opawie.

Wodę do gliwickiej fontanny dostarczano drewnianymi rurami z Wójtowej Wsi (obecnie dzielnicy Gliwic). Gromadzono ją w niewielkim stawie, istniejącym wówczas w sąsiedztwie dzisiejszego Teatru Muzycznego. Ponieważ poziom wody w stawie był o kilka metrów wyższy, niż poziom rynku, ciśnienie powodowało, iż z trójzębu tryskała woda na wysokość 2 m.

Źródła i dodatkowe informacje:
Gorzelik J., 2005: Zapomniany rzeźbiarz górnośląski Johannes Nitsche i jego prace w kamieniu, Rocznik Muzeum w Gliwicach, t.XVIII: 95-137.
Schmidt J., 1994: Gliwicki Neptun w dwusetną rocznicę, Rocznik Muz. w Gliwicach, t. X: 389-395.
 
 Kościół p.w. św. Bartłomieja (stary kościół)
Więcej zdjęć »

Lokalizacja:
ul. Toszecka 36a, N 50°18’39.95", E 18°40'10.52"

Opis: Stary kościół p.w. św. Bartłomieja to budowla gotycka, orientowana, zbudowana głównie z triasowego wapienia. Podrzędnie w murach widoczne są górnokarbońskie piaskowce, granitoidy i cegły.

Ściany z ciosanych bloków wapiennych stawiane były na dużych głazach granitoidowych ułożonych w dwóch równoległych rzędach przedzielonych zaprawą z drobnych kamieni i wapna.

Fundament zakrystii i kwadratowego prezbiterium jest jednolity, co świadczy o jednakowym czasie ich powstania (przełom XII i XIII wieku). Jest to najstarsza zachowana część kościoła. Po przebudowie w 1447 roku kościół zyskał obecną kamienno-ceglaną bryłę.

Źródła i dodatkowe informacje:
http://www.gliwiczanie.pl/Reportaz/stary_bart/stary_bart_01.html
 
 Kościół p.w. Wniebowzięcia Matki Boskiej w Łabędach
Więcej zdjęć »
 
Lokalizacja: ul. Staromiejska 25, Łabędy; N 50°20'13.70", E 18°37'02.49"

Opis: Jest to budowla orientowana, jednonawowa, murowana z wapienia i cegły. Kościół jest otynkowany; kamień budowlany (silnie zwietrzały) jest widoczny jedynie w murach okalających kościół i cmentarz. Budynek usytuowany jest na wzgórzu, zbudowanym z wapieni warstw gogolińskich. Z tych skał zbudowano kościół i mur kościelny (pochodzący z 1965 roku). Obecnie odkrywka we wschodnim zboczu wzniesienia już nie istnieje.

Największe łabędzkie kamieniołomy istniały w okolicach zamku Welczków, który został ostatecznie zburzony w latach 60-tych XX wieku, a gruzem zasypano nieczynne już wtedy kamieniołomy.

Obok kościoła znajdują się dwie kaplice barokowe z XVIII wieku wkomponowane w kamienny mur otaczający budowlę.

Źródła i dodatkowe informacje:
Schmidt J., 2003: Kościoły Ziemi Gliwickiej, Gliwice.
 
 Pozostałości murów miejskich
Więcej zdjęć »

Lokalizacja:
Fragmenty murów obronnych można zobaczyć przy ul. Grodowej 1a i 5, przy ul. Basztowej 3, pomiędzy ulicą Dolnych Wałów a ulicą Kościelną i na przeciw Poczty Głównej. Większy fragment murów, wraz z basztą został wykorzystany do budowy tzw. Zameczku Piastowskiego.

ul. Grodowa; N 50°17'34.44", E 18°39'54.64"
pl. Rzeźniczy; N 50°17'44.08", E 18°39'48.27"
ul. Dolnych Wałów; N 50°17'45.59", E 18°39'51.08"
ul. Dolnych Wałów; N 50°17'39.26", E 18°39'04.58"

Opis: Mury zbudowane zostały z cegły (wątek ceglany zwany jest polskim lub gotyckim), z wątkiem kamiennym w dolnej części. Skały zastosowane do budowy to głazy narzutowe, o średnicach dochodzących do 30–40 cm. Są wśród nich głównie skały magmowe, najczęściej granitoidy o czerwonobrunatnych barwach, pochodzenia skandynawskiego (zlodowacenie krakowskie i środkowopolskie). Podrzędnie wśród głazów narzutowych zdarzają się ciemne skały magmowe (np. dioryty), skały metamorficzne (np. kwarcyty, gnejsy) i inne.

W różnych częściach obwodu występuje odmienny materiał budowlany, co może świadczyć o tym, iż mur wznoszono etapami. W wielu miejscach, (np. na podwórzu przy ul. Dolnych Wałów 21) mur wykazuje zróżnicowanie wątków i struktury, wskazujące na liczne reperacje, uzupełnienia i odbudowy po zniszczeniach. W niektórych miejscach (np. na ulicy Grodowej) w dolnej części muru widoczne są płytowe, warstwowane wapienie triasowe.

Mury obronne w Gliwicach należą do najlepiej zachowanych na Górnym Śląsku. Są to fragmenty murów i baszt, wykonanych z kamienia i cegły. Wzniesione zostały w pierwszej połowie XIV wieku, po wojnach husyckich. Pierwotnie obwód murów wynosił 1125 m, a ich grubość dochodziła do 1 – 1,2 m. Istniało tu 29 baszt i dwie bramy. Niższa, zwana Czarną lub Raciborską, nieznacznie wyrastała w górę, natomiast druga, zwana Białą, (albo Bytomską) tworzyła okazałą wielopiętrową budowlę rozszerzoną ku górze.

Źródła i dodatkowe informacje:
Bergman E., 1989: Gliwickie mury obronne – analiza przekształceń i możliwości ekspozycji, Rocznik Muz. w Gliwicach, t.V.: 21-36.
Labus K., Labus M., 2000: Głazy narzutowe na Górnym Śląsku, Przyr. Górnego Śląska nr 19: 17-26.
Radziewicz-Winnicki J., 1989: Średniowieczne mury obronne wokół Starego Miasta w Gliwicach – badania architektoniczne i wnioski konserwatorskie, Rocznik Muz. w Gliwicach, t.V.: 37-96.
Thullie Cz., 1965: Zabytki architektoniczne Ziemi Śląskiej na tle rozwoju architektury w Polsce, Wyd. Śląsk, Katowice.
 
 Spichlerz w Starych Gliwicach
Więcej zdjęć »

Lokalizacja:
ul. Wiejska 16b, Stare Gliwice; N 50°18'29.08", E 18°37'22.90"

Opis: Budynek dawnego spichlerza zbudowany jest z bloków wapieni i dolomitów (około 85% udziału) oraz głazów narzutowych – granitoidów i kwarcytów (około 5% udziału). Pozostałe 10% udziału budulca stanowią cegły, będące materiałem uzupełniającym wokół otworów okiennych, zastosowanym prawdopodobnie wskutek widocznych przeróbek. Dawne okna mają kształt prostokątny, inne zakończone ostrym łukiem zostały zamurowane i zamienione na małe okrągłe otwory. Podobnie zamurowano większość drzwi, wskutek tego budowla otrzymała masywny, obronny wygląd. Od strony północnej budynek został wzmocniony dwoma masywnymi murowanymi przyporami, co być może było spowodowane zapadaniem się dawnych piwnic czy lochów.

Skały węglanowe użyte do budowy to głównie jasnokremowe i kremowożółte wapienie organodetrytyczne. Pochodzą one prawdopodobnie z niewielkich wychodni warstw gogolińskich, znajdujących się obecnie jeszcze w Łabędach, w odległości kilku kilometrów od obiektu.

Budynek XVII-wiecznego spichlerza folwarcznego usytuowany jest w południowo zachodniej dzielnicy Gliwic – Stare Gliwice. Pierwotnie używany był jako budynek mieszkalny, do około połowy XIX wieku pełnił funkcję spichlerza. Do końca lat 90-tych wykorzystywany był jako magazyn. Obecnie mieści się w nim restauracja „Stary Spichlerz”.


Źródła i dodatkowe informacje:
Labus M., 1998: Wpływ zanieczyszczenia atmosferycznego na niszczenie kamiennych budowli zabytkowych na Górnym Śląsku, Arch. Ochr. Środ., vol.24, nr.1, Zabrze.
 
 Zamek Piastowski
Więcej zdjęć »

Lokalizacja:
ul. Pod Murami 2; N 50°17'33.79", E 18°39'56.59"

Opis: W zachodniej i środkowej części obecnego budynku zamku znajdują się fragmenty średniowiecznych murów zbudowane z kamienia i cegły. Skały użyte do budowy, to podobnie jak w przypadku murów obronnych, głazy narzutowe pochodzenia skandynawskiego. Pod względem litologicznym są to skały magmowe (granitoidy, porfiry, dioryty) i metamorficzne (np. kwarcyty, gnejsy).

Zamek został zbudowany w XIV w, w linii średniowiecznych obwarowań, z wykorzystaniem baszty i fragmentu muru obronnego. Spełniał on prawdopodobnie rolę arsenału miejskiego. W latach 1558-61 został przebudowany przez zastawnika miejskiego, Fryderyka Cetrycza (von Zetritz), który wkrótce sprzedał budynek miastu. W XVII i XIX wieku zamek był wielokrotnie przebudowywany. Po odrestaurowaniu w latach 1952-56 został przeznaczony na Muzeum Miejskie.

Przed budynkiem warto zwrócić uwagę na ustawiony tam głaz narzutowy z napisem „Gliwice wrócone macierzy”.

Źródła i dodatkowe informacje:
Radziewicz-Winnicki J., 1989: Średniowieczne mury obronne wokół Starego Miasta w Gliwicach – badania architektoniczne i wnioski konserwatorskie, Rocznik Muz. w Gliwicach, t.V: 37-96.
Rościszewski P., 2002: Gliwice i okolice. Przewodnik turystyczny, Wyd. Urząd Miejski w Gliwicach.
 
  

1/ Małgorzta LABUS jest absolwentką Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, pracuje w Instytucie Geologii Stosowanej Politechniki Śląskiej w Gliwicach. Jest autorką wielu publikacji, w tym "Geoturystyka miejska na przykładzie Gliwic" oraz książki "Metody geologiczne w ocenie stanu zachowania kamiennych elementów budowlanych".

Zestawił: Ryszard CHYBIORZ / 09.2009

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie tych plików. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności.
 
geoSILESIA    geoPARK    geoRÓŻNORODNOŚĆ    geoSTANOWISKO    geoTURYSTYKA    geoPARK    geoDIVERSITY    geoSITES    geoTOURISM    geoSILESIA