Strona główna
GeoŚląsk
Geośląsk - Geostanowiska
GeoŚląsk - linki
GeoPolska
GeoŚwiat
O serwisie
Mapa serwisu

GeoŚląsk :: Makroregion Wyżyna Przedborska

Autor: Renata DULIAS*

Obszar województwa śląskiego znajduje się w obrębie trzech prowincji, pięciu podprowincji i dzięsięciu makroregionów fizycznogeograficznych (Kondracki, 2002). Do podprowincji Wyżyna Małopolska należą fragmenty makroregionu Wyżyna Przedborska i Niecka Nidziańska.

  342.1 Wyżyna Przedborska
W obrębie Wyżyny Przedborskiej wyróżnia się dwa mezoregiony - Nieckę Włoszczowską i Próg Lelowski.

Podłoże Niecki Włoszczowskiej (342.14) budują skały mezozoiczne. Są to prawie poziomo (płytowo) ułożone margle, opoki i gezy z okresu górnej kredy. Skały te jednak rzadko występują na powierzchni, gdyż zostały przykryte młodszymi osadami czwartorzędowymi - piaskami, żwirami i glinami z okresu zlodowacenia Odry. Nieliczne wychodnie skał mezozoicznych można obserwować głównie w okolicach Starzyny, Brzostka i Koniecpola, a także gdzie niegdzie między Kruszyną, Borownem i Rzerzęczycami. Na tym ostatnim obszarze skały górnokredowe wystają spod większego płata gliny zwałowej.

Niecka Włoszczowska w granicach województwa śląskiego jest położona na ogół na wysokości 220 - 240 m n.p.m., lokalnie wyżej, 260 - 270 m n.p.m. Rzeźba tego mezoregionu jest monotonna i odznacza się małymi wysokościami względnymi rzędu 10 - 30 m. W przeważającej części ma charakter rozległych piaszczystych równin sandrowych urozmaiconych wydmami śródlądowymi. Szczególnie dużo wydm występuje na wschód od Koniecpola, Dąbrowy Zielonej i Soborzyc. Wysokości wydm sięgają nawet 15 - 20 m.

Niecka Włoszczowska jest rozcięta dolinami kilku rzek - Wartą z Wiercicą w części centralnej oraz Pilicą w części wschodniej. Przez zachodnie peryferie regionu płynie Kocinka - prawobrzeżny dopływ Liswarty, która niedaleko Wąsosza ma swoje ujście do Warty. Spadki wymienionych rzek są niewielkie, a dna często zatorfione i podmokłe. Szczególnie dużo podmokłości występuje na międzyrzeczu Warty i Pilicy. W okresie zlodowacenia Odry płynęły tędy wody Pilicy do zlewni Warty (należącej do dorzecza Odry), podczas gdy obecnie Pilica uchodzi do Wisły. Międzyrzecze Warty i Pilicy jest więc niskim wododziałem między Wisłą i Odrą. Charakterystyczną cechą tego obszaru jest gęsta sieć rowów melioracyjnych.
Niecka Włoszczowska ma rolniczo-leśny charakter. Główne kompleksy leśne występują między Garnkiem, Wolą Mokrzeską a Julianką oraz na wschód od Dąbrowy Zielonej. Jedynymi miastami są Koniecpol i Szczekociny. Znajdują się tu 2 rezerwaty przyrody „Borek” w Radoszewnicy oraz „Wielki Las” w Parku Krajobrazowym „Stawki” w gminie Przyrów. Przez zachodnią część Niecki Włoszczowskiej biegną główne szlaki kolejowe i drogowe z Częstochowy do Warszawy. 

 

Od południowego-zachodu do Niecki Włoszczowskiej przylega Próg Lelowski (342.13). Jest to długie na około 40 km pasmo wzgórz, ukierunkowane z północnego-zachodu na południowy-wschód. Zaczyna się w okolicach Julianki nad Wiercicą, a kończy w okolicach Otoli w widłach Pilicy i Żebrówki. Jest zbudowane ze skał wieku kredowego ułożonych monoklinalnie, czyli zapadających pod niewielkim kątem 3 - 6º na północny-wschód. Taka budowa geologiczna umożliwiła powstanie progu strukturalnego typu kuesty. Tworzą go zwięzłe wapienie i margle, zaś obniżenie na jego przedpolu rozwinęło się w obrębie luźnych piasków z okresu kredy oraz mniej odpornych odmian skał wapienno-marglistych tego samego wieku. Poprzez to obniżenie opisywany mezoregion łączy się z Wyżyną Krakowsko-Częstochowską. Kuesta kredowa jest niższa niż kuesty wyżyn śląskich, bo ma wysokość 15 - 35 m. Wyraźny jej odcinek, o kilkunastometrowej wysokości, wznosi się między Sierakowem a Wygiełzowem.

Próg Lelowski rozczłonkowany jest na trzy części dolinami rzek - Białki Lelowskiej i Krztyni. W części północno-zachodniej pasmo sięga 280 m n.p.m., a na południowym-wschodzie wznosi się do 340 m n.p.m. Wysokości względne są zróżnicowane, średnio wynoszą 10 - 35 m. Na powierzchni Progu Lelowskiego występują osady czwartorzędowe, wśród których istotną rolę odgrywają lessy tworzące tzw. wyspę lelowską. Miąższość lessów wynosi 10 - 20 m. Północna część mezoregionu stanowiła granicę maksymalnego zasięgu zlodowacenia Odry.

Próg Lelowski to typowo rolniczy obszar. Nie ma tu miast, największą miejscowością jest Lelów, który utracił prawa miejskie w 1869 r. za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Obszary leśne występują między Julianką a Bystrzanowicami oraz między dolinami Krztyni i Żebrówki. Podobnie jak przez Nieckę Włoszczowską przez Próg Lelowski biegnie dział wodny I rzędu między Wisłą i Odrą. Mały fragment zachodniej części mezoregionu należy do Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd.

* Renata DULIAS jest pracownikiem Katedry Geografii Fizycznej Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego.

  • DULIAS R., HIBSZER A., 2004: Województwo śląskie: przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Wydawnictwo Kubajak.
  • KONDRACKI J., 2002: Geografia regionalna Polski. PWN Warszawa.
  • www.geosilesia.pl >> Rzeźba terenu
  • www.przyroda.katowice.pl >> Regiony fizycznogeograficzne
  • www.wikipedia.org >> Regionalizacja fizycznogeograficzna Polski
Zestawił: Ryszard CHYBIORZ | Data dodania: 23 września 2010 |Data aktualizacji:
Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie tych plików. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności.
 
geoSILESIA    geoPARK    geoRÓŻNORODNOŚĆ    geoSTANOWISKO    geoTURYSTYKA    geoPARK    geoDIVERSITY    geoSITES    geoTOURISM    geoSILESIA