Strona główna
GeoŚląsk
Geośląsk - Geostanowiska
GeoŚląsk - linki
GeoPolska
GeoŚwiat
O serwisie
Mapa serwisu

GeoŚląsk :: Makroregion Wyżyna Śląska

Autor: Renata DULIAS*

Obszar województwa śląskiego znajduje się w obrębie trzech prowincji, pięciu podprowincji i dzięsięciu makroregionów fizycznogeograficznych (Kondracki, 2002). Makroregion Wyżyna Śląska jest częścią podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. 

 
341.1 Wyżyna Śląska

Wyżyna Śląska zajmuje centralną część województwa śląskiego. W sensie geologicznym obejmuje prawie całe zagłębie górnośląskie, część monokliny śląsko-krakowskiej oraz część zapadliska przedkarpackiego. W jej rzeźbie dominują formy endogeniczne - zręby, progi strukturalne i kotliny zapadliskowe. Są one rozczłonkowane przez doliny rzek - Brynicy, Białej i Czarnej Przemszy na wschodzie (dorzecze Wisły) oraz Kłodnicy, Bierawki i Rudy na zachodzie (dorzecze Odry). Jedną z ważniejszych cech rzeźby Wyżyny Śląskiej jest wysoki stopień antropogenicznego przekształcenia. W krajobrazie powszechne są zwałowiska różnych odpadów i liczne wyrobiska po eksploatacji surowców. Wielkie powierzchnie zostały zniwelowane dla potrzeb budownictwa miejskiego i przemysłowego. W granicach Wyżyny Śląskiej wyróżnia się 5 mezoregionów: Garb Tarnogórski, Chełm, Wyżynę Katowicką, Pagóry Jaworznickie i Płaskowyż Rybnicki.

Najbardziej na północ wysuniętą częścią Wyżyny Śląskiej jest Garb Tarnogórski (341.12) zwany też Grzbietem Wapienia Muszlowego lub Progiem Środkowotriasowym. Ta ostatnia nazwa nawiązuje do budowy geologicznej regionu, której głównym elementem są wapienie i dolomity środkowotriasowe, zapadające pod niewielkim kątem w kierunku północno-wschodnim. Występujące w ich obrębie złoża rud srebra, cynku i ołowiu przez stulecia były przedmiotem eksploatacji i przeróbki, głównie w Tarnowskich Górach i Sławkowie (Góra Gieraska).

Garb Tarnogórski ma charakter kuesty. W stronę Wyżyny Katowickiej opada progiem o zróżnicowanej wysokości (40 – 100 m). Próg był intensywnie niszczony, a śladem jego dawnego zasięgu są góry - świadki np. Góra Św. Doroty (382 m n.p.m.) czy Góra Gołonoska. W miejscu zniszczonego progu powstało obniżenie zwane Kotliną Przemszy. Powierzchnia opisywanego mezoregionu wznosi się przeciętnie na wysokość 340 - 380 m n.p.m. i urozmaicona jest lejami krasowymi. Na ogół nie są one widoczne w rzeźbie, ze względu na wypełnienie materiałem zwietrzelinowym. Stwierdzono je m.in. w okolicach Rogoźnika, Siemoni i Góry Siewierskiej. Najwyższe wzniesienie Garbu Tarnogórskiego, o wysokości 398 m n.p.m., znajduje się pod Twardowicami w miejscowości Nowa Wieś.
 

Do województwa śląskiego należy prawie cały Garb Tarnogórski, z wyjątkiem małego obszaru położonego na południowym-wschodzie. Garb dzielony jest na mniejsze jednostki poprzez doliny rzek przecinające go w poprzek - są to, wymieniając od zachodu: Garb Laryszowski, Płaskowyż Tarnowicki, Płaskowyż Twardowicki i Garb Ząbkowicki. W czwartorzędzie, lądolód odry oparł się o Garb Tarnogórski i zostawił tu ślad swego pobytu w postaci moren i teras kemowych. Występują one np. na Płaskowyżu Tarnowickim w okolicach Ptakowic, Rept, Zbrosławic i Opatowic. Wody wypływające z lądolodu zasypały kotliny i stare doliny rzeczne piaskami i żwirami o miąższości kilkudziesięciu metrów. Po wycofaniu się lądolodu rzeki przepływające przez Garb Tarnogórski w kilku miejscach wykształciły przełomowe doliny epigenetyczne np. Czarna Przemsza koło zamku w Będzinie czy Biała Przemsza w Okradzionowie. W okolicach tej ostatniej miejscowości występuje mały płat lessowy.

We wschodniej części Garbu Tarnogórskiego, w dolinie Białej Przemszy, położona jest Pustynia Błędowska. Do województwa śląskiego należy jej zachodnia, niewielka część. Początki pustyni sięgają XII – XIII w., kiedy na potrzeby hutnictwa srebra i ołowiu zapoczątkowano intensywny wyręb lasów. Odsłonięte piaski były przewiewane przez kilka stuleci - obecnie „pustynia” stopniowo zarasta.

Największymi miastami regionu są Tarnowskie Góry i Dąbrowa Górnicza. Ponadto położone są tu: Sławków, Łazy, Siewierz i Radzionków.

Do województwa śląskiego należy jedynie niewielka, wschodnia część mezoregoinu Chełm (341.11). Od Garbu Tarnogórskiego oddzielona jest wyraźnym obniżeniem na wysokości 250 m n.p.m. Do Chełmu należą okolice Sarnowa i Kotliszowic, które w podziale geomorfologicznym zaliczane są do Pagórów Sarnowskich. Obszar ten zbudowany jest ze skał triasowych okrytych osadami czwartorzędowymi.

Pozostałe mezoregiony Wyżyny Śląskiej mają budowę zrębową. Środkową część województwa zajmuje Wyżyna Katowicka (341.13). Jest ona zbudowana z karbońskich skał węglonośnych, na północy przykrytych triasowymi dolomitami i wapieniami. W części południowej skały węglanowe triasu występują jedynie wyspowo. Od sąsiednich mezoregionów Wyżyna Katowicka oddzielona jest wysokimi progami tektonicznymi, zaś ona sama pocięta jest licznymi uskokami. W jej rzeźbie można więc wyróżnić zrębowe płaskowyże, garby i wzgórza, oddzielone od siebie kotlinami zapadliskowymi. Obniżenia te wypełnione są osadami mioceńskimi i czwartorzędowymi o znacznej miąższości.

Powierzchnia Wyżyny wznosi się średnio na wysokość 250 - 300 m n.p.m., a maksymalnie na 320 - 360 m n.p.m. Przechodzi przez nią dział wodny między Wisłą a Odrą. Do dorzecza Odry należą Kłodnica z Potokiem Chudowskim i Bytomką, a do dorzecza Wisły Czarna Przemsza z Brynicą i Rawą oraz Biała Przemsza. W rzeźbie Wyżyny Katowickiej wyróżnia się przede wszystkim: Płaskowyż Bytomsko-Katowicki, Zrąb Mikołowski, Kotlinę Mysłowicką i Wysoczyzny Przywyżynne. Wzniesienia i garby zbudowane z karbońskich piaskowców mają na ogół spłaszczone zaokrąglone wierzchowiny. Bardziej wyraziste kształty mają wzniesienia zbudowane z odporniejszych wapieni i dolomitów triasowych. Kotlina Mysłowicka jest obniżeniem wypreparowanym w mało odpornych łupkach karbońskich, które w czwartorzędzie zostały przykryte piaskami i żwirami. W zachodniej części Wyżyny Katowickiej znajdują się gliniaste Wysoczyzny Przywyżynne, które w podziałach geomorfologicznych zaliczane są do Kotliny Raciborskiej.

Cechą charakterystyczną Wyżyny Katowickiej, której obszar w dużym stopniu pokrywa się z największym okręgiem gospodarczym Polski - Górnośląskim Okręgiem Przemysłowym - jest duże przeobrażenie środowiska przyrodniczego przez górnictwo i przemysł. Na Wyżynie leżą główne miasta województwa: Katowice, Bytom, Zabrze, Gliwice, Chorzów, Sosnowiec, Ruda Śląska i inne.

W południowo-wschodniej części Wyżyny Śląskiej położone są Pagóry Jaworznickie (341.14). Są to pojedyncze pagóry i stoliwa zbudowane z wapieni i dolomitów triasowych, w których podłożu występują węglonośne skały karbońskie. W sensie geologicznym są to zręby tektoniczne, między którymi występują kotlinowate obniżenia wypełnione osadami czwartorzędowymi. W rzeźbie mezoregionu najbardziej wyróżniają się Pagóry: Lędzińskie, Imielińskie i Libiąskie. Ich wysokości sięgają 280 - 310 m n.p.m., czyli wznoszą się one 40 – 60 m ponad dna obniżeń. Przez Pagóry Jaworznickie przepływa centralnie rzeka Przemsza. Odcinek doliny między Dziećkowicami a Jeleniem, o głębokości około 70 m, uważany jest za przełom.

Wschodnia część regionu w podziale geomorfologicznym zaliczana jest do Niecki Wilkoszyńskiej. Jest to obszar o bardzo skomplikowanej budowie geologicznej. Wyróżnia się dwa monoklinalne garby – ciężkowicki i jaworznicki o wysokościach 330 – 350 m n.p.m., pomiędzy którymi rozciąga się piaszczysta równina rozcięta doliną Łużnika. Pagóry Jaworznickie położone są na obszarze o zróżnicowanym zagospodarowaniu – tereny miejskie przeplatają się z rolnymi i leśnymi. Przyrodniczo najcenniejszym obszarem mezoregionu jest rezerwat torfowiskowy „Dolina Żabnika”.

W południowo-zachodniej części Wyżyny Śląskiej znajduje się Płaskowyż Rybnicki (341.15). Na jego węglonośnym podłożu zalegają utwory trzeciorzędowe z pokładami gipsu, soli i siarki przykryte osadami czwartorzędowymi - piaskami, żwirami oraz glinami i lessami. Wierzchowina Płaskowyżu wznosi się na wysokość 250 - 300 m n.p.m. Przez jego wschodnią część przebiega dział wodny między Wisłą a Odrą. Do doliny Odry Płaskowyż opada krawędzią o 100-metrowej wysokości, zaś nad dolinę Wisły wznosi się na około 70 m. Głównymi rzekami mezoregionu są - Ruda, dopływ Odry oraz Szotkówka z Lesznicą, dopływ Olzy. Płaskowyż jest głęboko rozczłonkowany dolinami tych rzek i ich dopływów, miejscami na 40 - 50 m. Rzeźba Płaskowyżu Rybnickiego ma więc charakter pagórkowaty.

Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku obszar ten był krainą rolniczą z kilkoma zaledwie kopalniami węgla kamiennego. Obecnie istnieje tu jeden z ważniejszych w kraju okręgów przemysłowych - Rybnicki Okręg Węglowy (ROW) rozwijający się m. in. na bazie nowopowstałych kopalń i koksowni. Główne miasta to Rybnik, Żory, Wodzisław Śląski, Jastrzębie Zdrój. To ostatnie z wymienionych miast było kiedyś małym uzdrowiskiem, jednak intensywna eksploatacja górnicza spowodowała zanik źródeł mineralnych (solanek). W krajobrazie Płaskowyżu Rybnickiego wyróżniają się wysokie stożkowe zwałowiska odpadów kopalnianych oraz głębokie niecki osiadania.

* Renata DULIAS jest pracownikiem Katedry Geografii Fizycznej Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego.

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie tych plików. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności.
 
geoSILESIA    geoPARK    geoRÓŻNORODNOŚĆ    geoSTANOWISKO    geoTURYSTYKA    geoPARK    geoDIVERSITY    geoSITES    geoTOURISM    geoSILESIA