Strona główna
GeoŚląsk
Geośląsk - Geostanowiska
GeoŚląsk - linki
GeoPolska
GeoŚwiat
O serwisie
Mapa serwisu

GeoSilesia :: Makroregion Wyżyna Woźnicko-Wieluńska

Autor: Renata DULIAS*

Obszar województwa śląskiego znajduje się w obrębie trzech prowincji, pięciu podprowincji i dzięsięciu makroregionów fizycznogeograficznych (Kondracki, 2002). Makroregion Wyżyna Woźnicko-Wieluńska jest częścią podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. 

 
341.2 Wyżyna Woźnicko-Wieluńska

Północno-zachodnia część województwa śląskiego należy do Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. Cały jej obszar odznacza się monoklinalnym stylem budowy geologicznej, czyli warstwy skalne o różnej odporności zapadają pod niewielkim kątem kilku stopni ku północo-wschodowi. Wyżyna zbudowana jest ze skał mezozoicznych - triasowych i jurajskich - wykształconych głównie jako wapienie, piaskowce, margle i iły. W wyniku długotrwałych procesów niszczących na wychodniach skał odpornych powstały progi (kuesty), a na wychodniach skał mało odpornych, a więc szybciej niszczonych - obniżenia. Mamy tu zatem 6 mezoregionów: trzy pasma wzniesień - progów: Próg Woźnicki, Próg Herbski i Wyżynę Wieluńską oraz trzy obniżenia między nimi: Obniżenie Liswarty, Obniżenie Górnej Warty oraz Obniżenie Krzepickie. W czwartorzędzie w obniżeniach tych zostały złożone osady polodowcowe - piaski, żwiry i gliny o zróżnicowanej miąższości. Obszar Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej wznosi się od około 200 m n.p.m. w części północnej do około 380 m n.p.m. na południu i prawie w całości znajduje się w dorzeczu Odry.

Próg Woźnicki (341.23) wznosi się kilkadziesiąt metrów (60 - 80) ponad położoną na południe od niego Równiną Opolską. Czoło kuesty zbudowane jest z odpornych wapieni i piaskowców górnotriasowych, a przedpole z mało odpornych iłów. Kuesta jest szczególnie wyraźna między Pińczycami, Woźnikami a Lubszą. Bardziej urozmaicona jest rzeźba wschodniej części mezoregionu, gdyż występujące tu liczne garby o spłaszczonych lub zaokrąglonych wierzchowinach porozcinane są wieloma dolinami. W zachodniej części Progu Woźnickiego, na zachód od Lubecka, jest mniej dolin, a garby są okryte większymi płatami gliny zwałowej.

W literaturze geograficznej Próg Woźnicki nazywany jest też Grzbietem Woźnickim lub Progiem Górnotriasowym. W granicach województwa śląskiego ciągnie się wąskim pasem od Nowej Wioski koło Siewierza na południowym-wschodzie po okolice Pawonkowa na północnym-zachodzie. W tym samym kierunku zmniejsza się jego wysokość: od 360 – 380 m n.p.m. do 240 - 250 m n.p.m. Najwyższe wzniesienie znajduje się w okolicach Markowic - 385,8 m n.p.m.

Na Progu Woźnickim biorą swój początek Mała Panew, Liswarta i Brynica. Główną linią grzbietową biegnie dział wodny - północno-wschodnie stoki odwadniane są przez Wartę z Liswartą, zaś południowo-zachodnie przez Małą Panew i fragmentarycznie przez Brynicę. W mezoregionie położone są 3 miasta - Woźniki, Koziegłowy i Lubliniec. Ostatnie z wymienionych miast położone jest na granicy dwóch mezoregionów - Progu Woźnickiego i Równiny Opolskiej. 
 


Opisywany region ma w większości rolniczy charakter. Lasów jest stosunkowo mało - większy ich kompleks występuje między Koszęcinem a Boronowem, jest to część Parku Krajobrazowego „Lasy nad Górną Liswartą” Na Progu Woźnickim znajdują się dwa rezerwaty przyrody: leśny „Cisy w Hucie Starej” w gminie Koziegłowy i krajobrazowy „Góra Grojec” w Psarach koło Woźnik.

Obniżenie Liswarty-Prosny (341.22) jest położone między progiem Woźnickim a Progiem Herbskim. Ciągnie się z południowego-wschodu na północny-zachód od Kuźnicy Starej nad Wartą po Sieraków (w granicach województwa śląskiego). Podłoże mezoregionu jest zbudowane z mało odpornych iłów i łupków z okresu jury dolnej i środkowej. Lokalnie wśród tych skał występują grube na kilkanaście metrów wkładki żwirów. Są one bardziej odporne niż iły, dlatego zostały oszczędzone przez procesy niszczące i zaznaczają się w rzeźbie jako małe pagórki - świadki o wysokości 10 - 18 m. Występują między innymi w okolicach Boronowa i Niwy. Starsze podłoże Obniżenia Liswarty jest jednak w większości przykryte osadami czwartorzędowymi, takimi jak piaski, żwiry i gliny.

Powierzchnia regionu opada z południowego-wschodu na północny zachód od około 305 - 310 m n.p.m. do 245 - 250 m n.p.m. Rzeźba południowo-wschodniej części Obniżenia Liswarty jest bardziej urozmaicona, gdyż występuje tu gęsta sieć dolin dopływów górnej Warty. Pozostały obszar mezoregionu jest odwadniany, zgodnie z jego nazwą przez Liswartę. Płynie ona zgodnie z osią obniżenia, ale koło miejscowości Ługi skręca gwałtownie na północ, gdzie przełamuje się przez Próg Herbski.

Cały opisywany obszar jest silnie zalesiony, przede wszystkim lasami sosnowymi, ale z udziałem drzewostanów świerkowych. Wzdłuż licznych cieków występują pasy wilgotnych łąk z małymi torfowiskami. Znaczna część Obniżenia Liswarty należy do Parku Krajobrazowego „”Lasy Nad Górną Liswartą”. W mezoregionie znajdują się 4 rezerwaty leśne, z których trzy powołano dla ochrony naturalnych stanowisk cisa pospolitego: „Cisy nad Liswartą” w Łęgu koło Herbów, „Cisy w Łebkach”, również koło Herbów oraz „Cisy koło Sierakowa”. W czwartym rezerwacie „Rajchowa Góra”, położonym we wsi Dębowa Góra koło Boronowa ochronie podlega naturalny las mieszany.

W Obniżeniu Liswarty nie ma miast, a miejscowości jest mało - do głównych należą Herby, Boronów, Ciasna, Lisów. Krzyżują się tu jednak ważne szlaki komunikacyjne, drogowe i kolejowe (Częstochowa-Wrocław, Katowice-Poznań).

Od północnego-wschodu do Obniżenia Liswarty przylega Próg Herbski (341.24), zwany też Garbem Herbskim lub Progiem Środkowojurajskim. Ciągnie się od okolic Gężyna na południowym - wschodzie po przełomowy odcinek Liswarty koło Przystajni na północnym - zachodzie. W tym samym kierunku zmniejszają się wysokości bezwzględne od 330 do 220 m n.p.m. Próg zbudowany jest ze skał środkowej jury - piaskowców, miejscami zlepieńców.

Próg Herbski opada do Obniżenia Liswarty stopniem o wysokości 10 - 30 m. W granicach województwa śląskiego znajdują się dwie części mezoregionu - Garby Rększowickie oraz Pagóry Brzezińskie. Granicę między nimi stanowi obniżenie w okolicach Herbów. Garby Rększowickie wznoszą się na wysokość 300 - 330 m n.p.m. (Góra Łysiecka 331, Flance 330). Próg ma tu zatokowy przebieg i składa się z odosobnionych, często zaokrąglonych garbów, rozczłonkowanych przełomami Kamieniczki, Konopki i Rększówki. Obniżenia między garbami wypełnione są niewielkiej miąższości piaskami polodowcowymi, natomiast na garbach występują płaty gliny zwałowej. Pagóry Brzezińskie to wąski pas wzniesień zbudowanych z piaskowców, które mają tu liczne wychodnie. Utwory czwartorzędowe - piaski, gliny okrywają głównie dolne części stoków. Zdaniem geomorfologów w niektórych miejscach mają charakter teras kemowych.

Próg Herbski ma charakter rolniczy. Większy kompleks leśny znajduje się między Cyganką a Pankami. Jest to część Parku Krajobrazowego „Lasy Nad Górną Liswartą”. Najważniejszą miejscowością są Konopiska.

Jednym z większych mezoregionów Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej, a przy tym w całości położonym w województwie śląskim jest Obniżenie Górnej Warty (341.25). Tak jak pozostałe regiony obniżenie to ukierunkowane jest z południowego-wschodu na północny-zachód i ciągnie się dość szerokim pasem (4 - 8 km) od Zawiercia po Częstochowę. Wykorzystywane jest przez rzekę Wartę, która wymieniony kierunek zachowuje aż do Częstochowy, gdzie raptownie skręca na wschód i przełamuje się przez „płytę” wapieni górnojurajskich. Jest to tzw. mstowski przełom Warty. Dopływami Warty w granicach opisywanego mezoregionu są Stradomka i Konopka. Dno obniżenia Górnej Warty jest w wielu miejscami podmokłe i pocięte siecią drobnych cieków wodnych. Wysokości bezwzględne wynoszące w okolicach Zawiercia około 330 m n.p.m. obniżają się w kierunku Częstochowy do około 240 m n.p.m. Wschodnia granica regionu jest bardzo wyraźna, gdyż stanowi ją krawędź Wyżyny Częstochowskiej mająca charakter wysokiego progu (kuesty). Granicę południowo-zachodnią stanowią Progi, najpierw Woźnicki, dalej na północny - zachód – Herbski.

Obniżenie Górnej Warty zostało utworzone w mało odpornych iłach rudonośnych środkowej jury. W czwartorzędzie na iłach zostały osadzone piaski i gliny polodowcowe. Nie mniej w wielu miejscach z dna obniżenia wystają ostańce płyty wapieni górnojurajskich. Takimi ostańcami są wzgórza Wrzosowej, Błeszna, Rakowa, czy Jasna Góra. Jednocześnie, w innych miejscach mezoregionu występują pagórki zbudowane z osadów piaszczysto-żwirowych o nadal dyskutowanej genezie - uważane są bądź za moreny czołowe bądź za kemy związane ze zlodowaceniem odry. W krajobrazie liczne są też formy antropogeniczne związane z zaniechaną już eksploatacją rud żelaza.

Mezoregion jest dość gęsto zaludniony, położone są tu cztery duże miasta - Częstochowa, Zawiercie, Myszków i Blachownia. Wzdłuż obniżenia biegnie linia kolejowa do Warszawy. Mimo rozwiniętego osadnictwa Obniżenie Górnej Warty należy do regionów dość zalesionych. Nie ma tu rezerwatów przyrody.

Przedłużeniem Obniżenia Górnej Warty w kierunku północno-zachodnim jest Obniżenie Krzepickie (341.26). Różni się od niego większą miąższością osadów czwartorzędowych, wykształconych jako piaski, gliny oraz żwiry i głazy. Miejscami z dna obniżenia wystają wyniosłe wzniesienia wałów i pagórków kemowych, na przykład w Truskolasach czy między Pankami a Dankowicami. Podłoże Obniżenia Krzepickiego jest wypreparowane w iłach środkowojurajskich. Region obniża się od 270 - 300 m n.p.m. na południowym – wschodzie do około 230 m n.p.m. na północnym – zachodzie. Głównymi rzekami są Liswarta, o dnie na wysokości 200 - 210 m n.p.m. oraz jej dopływy Pankówka i Górnianka, a także górne odcinki Białej i Czarnej Okszy. Region ma charakter rolniczy - jedynym miastem są Krzepice. Większe płaty lasu występują na południowym-wschodzie, nad Białą Okszą. W mezoregionie znajduje się rezerwat „Modrzewiowa Góra”, a na jego pograniczu z Wyżyną Wieluńską znajdują się rezerwaty: „Stawiska” w Parzymiechach, powołany dla ochrony naturalnego lasu dębowego i „Bukowa Góra” w Kleśniskach, gdzie chroni się buczynę niżową.

W województwie śląskim, między Częstochową a Parzymiechami, położona jest znaczna część Wyżyny Wieluńskiej  (341.21). W budowie geologicznej starszego podłoża dominują wapienie górnojurajskie, ale występują także mniej odporne skały środkowej jury. Wychodni skał mezozoicznych jest niewiele, gdyż w okresie zlodowaceń plejstoceńskich zostały one przykryte płaszczem osadów czwartorzędowych. Z tego też powodu wysokość kuesty górnojurajskiej maleje stopniowo w kierunku północno-zachodnim - w okolicach Kłobucka jej wysokość wynosi około 35 m, a dalej jest już mało wyraźna i rzeźba wyżynna przechodzi w nizinną. Krajobraz krasowy z charakterystycznymi skałkami, jaskiniami i wąwozami jest tu słabo widoczny, ale z badań wynika, że w wapiennym podłożu występują leje i szczeliny krasowe. Wysokości bezwzględne mezoregionu wahają się w przedziale 220 - 280 m n.p.m.
 
Wyżyna Wieluńska przecięta jest przełomowymi odcinkami dolin - Liswarty z Białą i Czarną Okszą oraz Wartą (konkretnie jej działoszyńskim odcinkiem przełomowym). W rzeźbie śląskiej części Wyżyny Wieluńskiej wyróżnia się dwie części: Wysoczyznę Działoszyńsko-Lindowską oraz Pagóry Kłobuckie. Pierwsza z nich należy do województwa w swej południowej, bardzo atrakcyjnej przyrodniczo części. Jest to bowiem fragment Załęczańskiego Parku Krajobrazowego razem z rezerwatem przyrody nieożywionej „Szachownicą” w miejscowości Wapienniki. Przedmiotem ochrony jest wzgórze wapienne, w obrębie którego znajduje się jedna z najdłuższych jaskiń na polskich wyżynach krasowych, utworzona przez wody wypływające z lądolodu. Poza parkiem, już na granicy Wyżyny Wieluńskiej z Obniżeniem Krzepickim znajdują się rezerwaty - „Stawiska” i „Bukowa Góra”.

Z kolei Pagóry Kłobuckie to pojedyncze, silnie skrasowiałe wzniesienia wapienne, pomiędzy którymi występują piaszczyste obniżenia. W glinach wypełniających zagłębienia krasowe w Rębielicach Królewskich i Kamyku znaleziono kości kręgowców z przełomu trzeciorzędu i czwartorzędu. Na obszarze Pagórów Kłobuckich znajdują się 2 rezerwaty przyrody „Zamczysko” w Grodzisku, powołany dla ochrony starodrzewu dębowego i „Dębowa Góra” w Skrzeszowie, gdzie chroni się las grądowy.

* Renata DULIAS jest pracownikiem Katedry Geografii Fizycznej Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego.

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie tych plików. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności.
 
geoSILESIA    geoPARK    geoRÓŻNORODNOŚĆ    geoSTANOWISKO    geoTURYSTYKA    geoPARK    geoDIVERSITY    geoSITES    geoTOURISM    geoSILESIA